Gemileri Yakmak: YKS ve LGS Hazırlığında Kararlılık, Adanmışlık ve "B Planı" Üzerine

Çin bilgeliğine atfedilen bir söz şöyle der: "İkinci bir seçeneğin olduğunu düşünürsen, ilkine asla hak ettiği değeri vermezsin." Yaptığı işin ileride bir alternatifi olacağını düşünen kişi, o işi tam olarak ciddiye almakta zorlanır. Bu yüzden her işi son işinmiş gibi tutkuyla yapmak gerekir; çünkü başarı adanmışlıkla gelir.

Sınava hazırlanan öğrencilerle çalışırken bu sözün karşılığını sık görüyoruz. "Bu yıl olmazsa seneye girerim", "tutmazsa özel bir üniversite olur", "nasılsa bir yere yerleşirim" diye düşünen öğrencinin masaya oturması zorlaşır. Hazırlık bir yıl, bazen iki yıl sürer. Her gün yeniden karar vermek gerekir ve bu kararı her gün kolaylaştıran şey, hedefe gerçekten bağlı olmaktır.

Bu yazıda kararlılığın neden bu kadar önemli olduğunu, araştırmaların "B planı" hakkında ne söylediğini ve bu gücü öğrenciyi ezmeden nasıl kullanabileceğinizi ele alıyoruz.

Başarıya giden yolda "3M kuralı" diye anılan bir söz vardır: Mecburiyet, mecburiyet, mecburiyet. Kişi kendini neye mecbur hissediyorsa onun için yol bulur. Ailesi için, kendi geleceği için, hayalindeki meslek için başarmaya mecbur olduğunu hisseden öğrenci, yorulduğu günlerde de masaya döner.

Halk arasında bunun daha da güzel bir karşılığı var: "Ya bu deveyi güdeceğim ya bu diyardan gideceğim." Kişi kendini bu noktaya getirdiğinde, o deveyi gütmenin bir yolunu muhakkak bulur. Çünkü artık "yapabilir miyim?" sorusu yerini "nasıl yapacağım?" sorusuna bırakır.

Bu iki soru arasındaki fark, hazırlık sürecinin tamamını değiştirir. "Yapabilir miyim?" diye soran öğrenci kötü geçen bir denemeden sonra vazgeçmeyi düşünür. "Nasıl yapacağım?" diye soran öğrenci ise aynı denemeye bakıp hangi konuda eksik olduğunu arar.

Kararlılık denince İslam tarihinden akla gelen en meşhur anlatılardan biri Tarık bin Ziyad'ın hikâyesidir. 711 yılında ordusuyla Kuzey Afrika'dan İber Yarımadası'na geçen komutan, bugün kendi adını taşıyan Cebelitarık'a (Cebel-i Tarık, "Tarık'ın Dağı") çıkmıştır. Anlatıya göre Tarık bin Ziyad karaya çıktıktan sonra gemileri yaktırmış ve askerlerine geri dönüş yolu olmadığını, önlerinde yalnızca hedeflerinin bulunduğunu söylemiştir. Ardından gelen fetihle Endülüs, yüzyıllar sürecek bir medeniyetin kapısı olmuştur.

Bu anlatı, nesilden nesile aktarılan ve kararlılığın sembolü hâline gelen bir hikâyedir. "Gemileri yakmak" tabiri de dilimize buradan yerleşmiştir. Hikâyenin bu kadar güçlü olmasının sebebi açıktır: Geri dönüş yolu kapandığında insanın bütün enerjisi önündeki hedefe yönelir.

Sınava hazırlanan bir öğrenci için gemileri yakmak, "artık bu yılın işi bu" demektir. Telefonu çalışma saatinde başka odaya bırakmak, haftalık planı yazıp aileyle ya da koçla paylaşmak, "canım istemiyor" günlerinde de en azından planın küçük bir bölümünü yapmak, öğrencinin kendi gemilerini yakma biçimleridir.

İkinci seçenek düşüncesinin çabayı zayıflattığı fikri yalnızca bir halk bilgeliği değildir. Shin ve Milkman'ın deneysel çalışmalarında, bir göreve başlamadan önce "başaramazsam ne yaparım?" diye yedek plan düşünen katılımcılar, asıl hedefe daha az çaba gösterdi ve daha düşük performans sergiledi. Araştırmacılara göre yedek plan, kişinin asıl hedefe ulaşma isteğini azaltıyordu.

Bu bulguyu dikkatli okumak gerekir. Çalışmalar laboratuvar ortamında, kısa görevlerle yapıldı; bir yıllık sınav hazırlığına doğrudan uyarlanamaz. Yine de öğrencilerde gördüğümüz tabloyla örtüşüyor: Zihni sürekli "olmazsa ne olur" sorusuyla meşgul olan öğrencinin bugünkü çalışmaya ayırdığı enerji azalabiliyor.

Kararlılığın kendisi üzerine yapılan araştırmalar da benzer bir yöne işaret ediyor. Duckworth ve arkadaşlarının "azim" (grit) olarak adlandırdığı uzun vadeli hedeflere bağlılık ve sebat, farklı gruplarda başarıyla ilişkili bulundu. Ancak Credé ve arkadaşlarının meta-analizi bu ilişkinin sanıldığından daha mütevazı olduğunu ve en güçlü parçanın "sebat", yani zorluk karşısında devam edebilmek olduğunu gösterdi. Yani kararlılık sihirli bir anahtar değil; ama zor günlerde devam edebilmenin önemli bir parçası.

Pazartesi sabahı alınan "bu sefer çok çalışacağım" kararı, çoğu zaman çarşamba akşamına ulaşmaz. Çünkü kararlılık bir duygu olarak kaldığında, yorgunluk, sıkıntı ve telefon gibi küçük engellerin karşısında kolayca söner. Kararlılığı kalıcı kılan şey, onu somut davranışlara bağlamaktır.

Gollwitzer ve Sheeran'ın 94 çalışmayı kapsayan meta-analizi, "eğer–o zaman" biçiminde yapılan planların (uygulama niyetleri) hedefe ulaşmayı orta-yüksek düzeyde desteklediğini gösterdi. "Daha çok çalışacağım" yerine "Eğer saat 19.00 olduysa, o zaman telefonu salona bırakıp matematik çalışmaya başlarım" demek, her akşam yeniden karar verme yükünü ortadan kaldırır.

Oettingen'in "zihinsel karşılaştırma" üzerine çalışmaları da önemli bir ayrıntı ekliyor: Yalnızca hedefi hayal etmek motivasyonu artırmaya yetmeyebilir. Hedefi düşündükten sonra önündeki gerçek engelleri de düşünen ve bu engellere karşı plan yapan kişi harekete geçmeye daha yatkın oluyor. Gemileri yakan komutan da önündeki zorluğu görmezden gelmemiş; sadece geri dönüş seçeneğini masadan kaldırmıştır.

Gemileri yakmak güçlü bir metafor, ama yanlış yorumlandığında öğrenciye zarar verebilir. Burada iki şeyi ayırmak gerekiyor: Çalışmaya yönelik kararlılık ve sonuca yönelik mecburiyet.

Çalışmaya yönelik kararlılık, "Bu yıl elimden gelenin en iyisini yapacağım, bahane üretmeyeceğim" demektir. Sonuca yönelik mecburiyet ise "O bölümü kazanamazsam hayatım biter, ailemin yüzüne bakamam" düşüncesidir. Birincisi öğrenciye güç verir; ikincisi ise sınav kaygısını büyütebilir ve kaygı, sınav sırasında bildiğini gösterememeye yol açabilir.

Bu yüzden gemileri yakmak, tercih döneminde listeyi tek bir programla sınırlamak anlamına gelmez. Tercih listesini bilinçli ve geniş biçimde doldurmak bir "kaçış planı" değil, sınav sisteminin gerektirdiği akılcı bir adımdır. Tercih kuralları her yıl değişebileceği için güncel ÖSYM ve MEB kılavuzlarını kontrol edin. Kararlılık hazırlık sürecinde gösterilir; tercih döneminde ise dikkatli ve gerçekçi olmak gerekir.

Velilere de önemli bir görev düşüyor. Çocuğa "mecbursun" baskısı yapmak yerine, mecburiyet duygusunun çocuğun kendi hedefinden doğmasına alan tanımak daha sağlıklıdır. Dışarıdan dayatılan mecburiyet çoğu zaman direnç ya da kaygı üretir; öğrencinin kendi seçtiği hedefe duyduğu bağlılık ise uzun hazırlık sürecinde onu ayakta tutar.

Kararlılığın en zor sınandığı anlar, motivasyonun düştüğü haftalardır. Kötü geçen bir deneme, yorucu bir okul haftası ya da arkadaş çevresindeki gevşeme, en kararlı öğrenciyi bile yolundan saptırabilir. Bu anlarda öğrencinin karşısında, hedefini hatırlatan ve planı birlikte yeniden düzenleyen biri olması fark yaratır.

Cevher Danışmanlık'ta öğrencilerimizle haftalık 45–60 dakikalık birebir görüşmeler yapıyor, hafta içinde mesajlaşma ile süreci takip ediyoruz. Görüşmelerde öğrencinin hedefini somutlaştırıyor, engellerini birlikte belirliyor ve bu engellere karşı uygulanabilir planlar hazırlıyoruz. Amacımız öğrenciye dışarıdan baskı yapmak değil, kendi hedefine bağlılığını güçlendirmek ve bu bağlılığı her hafta somut adımlara dönüştürmektir.

Gemileri yakmak bir kez verilen bir karardır; ama o kararın arkasında durmak her gün yeniden yapılan bir tercihtir. Bu tercihi tek başına yapmak zorunda değilsiniz.